تحریک مغناطیسی مغز، به انگلیسی Transcranial magnetic stimulation (TMS) یکی از روش های نوین و غیرتهاجمی در حوزه علوم اعصاب و سلامت روان است که در سال های اخیر توجه پزشکان و پژوهشگران زیادی را به خود جلب کرده است. این روش با استفاده از پالس های مغناطیسی، فعالیت نواحی مشخصی از مغز را تنظیم می کند و به عنوان گزینه ای موثر برای کمک به درمان برخی اختلالات عصبی و روان پزشکی شناخته می شود. سادگی انجام، ایمنی بالا و نتایج امیدوارکننده باعث شده اند که تحریک مغناطیسی (TMS) به سرعت جایگاه ویژه ای در درمان های مدرن پیدا کند. در ادامه این مطلب با کاربرد ها، مزایا و نحوه عملکرد این روش بیشتر آشنا می شویم.
تحریک مغناطیسی مغز (TMS) چیست؟
همانطور که گفتیم تحریک مغناطیسی مغز (TMS) یا تحریک مغناطیسی فراجمجه ای یک روش درمانی غیرتهاجمی است که با کمک پالس های مغناطیسی روی بخش های مشخصی از مغز اثر می گذارد و فعالیت عصبی را تنظیم می کند.
این روش معمولا برای برخی اختلالات روانی و عصبی به کار می رود و می تواند افسردگی، اختلال وسواس فکری اجباری و سایر بیماری های مرتبط با مغز را درمان کند و به کاهش علائم و بهتر شدن کیفیت زندگی کمک کند. معمولا این روش غیرتهاجمی زمانی که سایر روش های درمانی موثر نباشند، استفاده می شود و عوارض جانبی خفیف و موقتی دارد.
توجه داشته باشید ازآنجایی که در این روش از تکانه های الکتریکی مکرر استفاده می شود، به آن تحریک مغناطیسی مغز مکرر (rTMS) نیز گفته می شود.
نحوه عملکرد روش تحریک مغناطیسی مغز
در روش تحریک مغناطیسی مغز (TMS) از پالس های الکترومغناطیسی برای تحریک سلول های عصبی استفاده می شود تا علائم بعضی از مشکلات عصبی یا اختلالات سلامت روان کاهش پیدا کند.
مغز به طور طبیعی فعالیت الکتریکی دارد، یعنی نورون ها با مقدار کمی جریان برق، پیام ها را در مغز و بدن جا به جا می کنند. در زمان انجام TMS شما روی صندلی می نشینید و یک سیم پیچ الکترومغناطیسی روی پوست سر نزدیم پیشانی قرار می گیرد. در این روش بیهوشی لازم نیست و در تمام مدت بیدار هستید. معمولا برای کم شدن صدای کلیک دستگاه، از شما می خواهند گوش گیر بگذارید.
هر جلسه درمان معمولا 30 تا 60 دقیقه طول می کشد و بعد از آن می توانید به خانه بروید و کارهای روزمره تان را انجام دهید. این نوع درمان اغلب 5 روز در هفته و حدود 4 تا 6 هفته ادامه پیدا می کند البته تعداد جلسات به شرایط شما و میزان پاسخ بدن تان نیز بستگی دارد. پزشک هم با توجه به تغییر علائم شما از جلسه های اول ممکن است تنظیمات درمان را در طول مسیر کم وزیاد کند.
کاربردهای تحریک مغناطیسی مغز مکرر (rTMS)
امروزه این روش کاربرد های بسیاری در در مان بیماری ها دارد و از دستگاه تحریک مغناطیسی مغز (TMS) برای کمک به درمان چندین بیماری مهم استفاده می کنند. در ادامه مهم ترین موارد را نام خواهیم برد:
درمان افسردگی
TMS بیشتر از همه برای افسردگی های شدید به کار می رود مخصوصا زمانی که دارو و روان درمانی اثر کافی نداشته باشند. چون در افسردگی معمولا فعالیت بخش جلویی مغز (قشر پیشانی) کم می شود. TMS با تحریک این ناحیه می تواند به بهتر شدن علائمی مثل بی انرژی بودن و تغییر اشتها کمک کند.
درمان وسواس فکری-عملی (OCD)
در بعضی افراد مبتلا به OCD، ارتباط و فعالیت بین برخی بخش های مغز بیش از حد است. TMS می تواند با تنظیم این فعالیت ها به کم شدن افکار و رفتارهای وسواسی کمک کند به ویژه زمانی که درمان های معمول جواب نداده باشند.
درمان استرس پس از سانحه (PTSD)
در PTSD، مغز در پردازش ترس و نگرانی دچار مشکل خواهد شد. TMS با هدف گرفتن قشر پیشانی می تواند به کنترل بهتر اضطراب و ترس کمک کند.
درمان پارکینسون
پارکینسون باعث مشکلات حرکتی مثل لرزش، اختلال تعادل و گاهی خشک شدن یا گیر کردن پا هنگام راه رفتن می شود. TMS می تواند به بهتر شدن این علائم کمک کند و ارتباط های مغزی درگیر در حرکت را منظم تر کند.
توانبخشی بعد از سکته مغزی
بعد از سکته این روش ممکن است به بازگشت بهتر حرکت کمک کند. این روش روی بخش کنترل کننده حرکات ارادی اثر می گذارد و می تواند روند توانبخشی حرکتی را تقویت کند.
درمان اسکیزوفرنی
یکی از علائم مهم اسکیزوفرنی توهم شنیداری است. در برخی بیماران بخشی از مغز که با زبان و شنیدن مرتبط است بیش فعال می شود. هدف گیری این ناحیه با TMS ممکن است شدت توهم های شنیداری را کاهش دهد.
درمان آلزایمر
آلزایمر باعث کاهش حافظه و توانایی های ذهنی خواهد شد. TMS با تاثیر روی ارتباط های عصبی مربوط به حافظه و یاد گیری به بهتر شدن عملکرد شناختی کمک می کند.
کمک به ترک نیکوتین
نیکوتین سیستم پاداش مغز را فعال می کند و میل شدید به مصرف ایجاد می شود. TMS با تاثیر روی قشر پیشانی می تواند میل به سیگار را کمتر کند و به روند ترک کمک کند.
البته همچنان تحقیقات در حال انجام هستند و متخصصان معتقد هستند که تحریک مغناطیسی مغز مکرر به بهبود مشکلات بیشتری نیز می توانند کمک کنند.
مطالب مرتبط:
تاثیر rTMS روی بیماری پارکینسون
خطرات و عوارض تحریک مغناطیسی مغز مکرر
این روش معمولا عوارض خفیف تا متوسطی را به همراه دارد و اغلب مدت کوتاهی بعد از پایان جلسه برطرف می شود. معمولا هرچه تعداد جلسات بیشتر شود، شدت و هم تعداد این عوارض کمتر خواهد شد.
عوارض شایع شامل موارد زیر است:
- ناراحتی یا درد پوست سر: بعضی افراد در محلی که کویل مغناطیسی روی سر قرار می گیرد احساس درد، فشار یا حساسیت می کنند.
- سردرد: یکی از رایج ترین عوارض سردرد است و ممکن است برای برخی از افراد رخ دهد.
- گزگز، اسپاسم یا لرزش عضلات صورت: این حالت ها ممکن است هنگام درمان یا کمی بعد از آن دیده شود.
- سرگیجه: گاهی فرد در طول جلسه یا پس از آن احساس سرگیجه دارد.
عوارض جدی در این روش خیلی نادر هستند، اما ممکن است شامل این موارد باشند:
- تشنج: در موارد نادر ممکن است تشنج اتفاق بیفتد.
- بالا رفتن غیرطبیعی خلق وخو (مانیا): این عارضه در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی احتمال آن بیشتر است.
- کاهش شنوایی: اگر در طول درمان از گوش ها به خوبی محافظت نشود ممکن است به شنوایی آسیب برسد.
پزشک می تواند شدت تحریک دستگاه را تنظیم کند تا احتمال بروز عوارض کمتر شود. همچنین ممکن است توصیه شود قبل از جلسه از مسکن های بدون نسخه استفاده کنید. اگر فرد سردرد یا میگرن های مکرر داشته باشد ممکن است TMS سردرد را بدتر کند بنابراین در چنین شرایطی ممکن است لازم باشد درمان برای مدتی متوقف شود یا تغییراتی در آن انجام شود.
آمادگی های لازم پیش از انجام تحریک مغناطیسی مغز
پیش از شروع تحریک مغناطیسی مغز مکرر (rTMS) بهتر است کارهای زیر انجام شود:
- معاینه فیزیکی توسط پزشک و در صورت نیاز انجام برخی آزمایش های آزمایشگاهی یا بررسی های دیگر
- ارزیابی روان پزشکی برای اینکه شدت افسردگی به طور دقیق مشخص شود.
این بررسی ها کمک می کند مطمئن شوید که rTMS برای شما انتخاب مناسبی هست یا نه. در زمان معاینه حتما موارد زیر را به پزشک اطلاع دهید:
- اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید.
- اگر در بدن تان وسیله فلزی یا تجهیزات پزشکی کاشته شده دارید حتما به پزشک خود اطلاع دهید.
- اگر هر نوع دارویی مصرف می کنید چه با نسخه، چه بدون نسخه همچنین داروهای گیاهی، ویتامین ها یا مکمل ها.
- اگر سابقه تشنج دارید یا در خانواده تان سابقه صرع وجود دارد.
- اگر به مشکلات دیگر سلامت روان مثل سوء مصرف مواد، اختلال دو قطبی یا روان پریشی مبتلا هستید.
- اگر سابقه آسیب مغزی مثل تومور مغزی، سکته مغزی یا ضربه به سر دارید.
- اگر سردرد های شدید یا مکرر دارید.
- اگر قبلا این درمان را انجام داده اید.
rTMS یک روش غیرتهاجمی است و معمولا به صورت سرپایی انجام می شود. در بیشتر موارد هم نیازی نیست کسی بعد از جلسه درمان شما را تا خانه همراهی کند.
مراقبت های لازم بعد از تحریک مغناطیسی مغز (TMS)
همان طور که بارها گفته ایم تحریک مغناطیسی مغز (TMS) یک روش غیرتهاجمی است، نیازی به بیهوشی ندارد و به صورت سرپایی انجام می شود. به همین دلیل بعد از جلسه درمان معمولا می توانید به کارهای روزمره تان برگردید. فقط ممکن است برای مدت کوتاهی سردرد خفیف داشته باشید که معمولا طبیعی است و جای نگرانی ندارد. اگر TMS برای شما موثر باشد، علائم افسردگی می تواند کم شود یا حتی به طور کامل برطرف شود.
نکته مهم این است که اگر علائم شما حداقل 2 تا 3 هفته بهتر شد اما بعد از مدتی دوباره برگشت می توانید دوره درمان را تکرار کنید. به همین دلیل پزشکان معمولا توصیه می کنند بعد از تمام شدن یک دوره TMS، دارو درمانی و روان درمانی را هم به صورت منظم و ادامه دار دنبال کنید تا احتمال عود کمتر شود.
