درمان بیش فعالی با tDCS یا دستگاه تحریک الکتریکی مستقیم فراجمجمه ای طی سال های اخیر به عنوان یکی از روش های نوین تحریک غیرتهاجمی مغز مورد توجه قرار گرفته است که ممکن است در برخی افراد به بهبود تمرکز و کنترل رفتار کمک کند. بااین حال tDCS هنوز درمان قطعی یا درمان استاندارد مستقل برای اختلال نقص توجه و بیش فعالی محسوب نمی شود. به همین دلیل، tDCS باید زیر نظر متخصص و در کنار روش هایی مانند رفتاردرمانی، تنظیم خواب و در صورت نیاز دارودرمانی استفاده شود. با ما همراه باشید تا بیشتر با این روش آشنا شوید تا بتوانید موقعیت ها و شرایط به کار گیری از این روش را بهتر بشناسید.
اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) چیست؟
اختلال نقص توجه و بیش فعالی یا ADHD یک اختلال عصبی رشدی است که می تواند از دوران کودکی آغاز شود و علائم آن تا نوجوانی و بزرگسالی ادامه پیدا کند. این اختلال تنها به معنای پرتحرکی نیست و ممکن است با نشانه های زیر همراه باشد:
- دشواری در حفظ توجه و تکمیل فعالیت ها
- فراموش کردن کارها و وسایل روزمره
- ضعف در برنامه ریزی و مدیریت زمان
- رفتارهای عجولانه و تکانشی
- بی قراری ذهنی یا جسمی
- مشکل در انتظارکشیدن یا کنترل واکنش ها
این علائم زمانی اهمیت بالینی پیدا می کنند که در بیش از یک محیط، مانند خانه، مدرسه، دانشگاه یا محل کار دیده شوند و عملکرد روزانه فرد را مختل کنند. تشخیص ADHD باید توسط متخصص و پس از بررسی احتمال وجود مشکلات دیگری مانند اضطراب، افسردگی، اختلال خواب یا اختلالات یادگیری انجام شود.
tDCS چیست و چگونه انجام میشود؟
عبارت tDCS مخفف Transcranial Direct Current Stimulation به معنای تحریک الکتریکی مغز است. در این روش دو یا چند الکترود روی قسمت های تعیین شده ای از پوست سر قرار می گیرند و جریان الکتریکی بسیار ضعیفی از میان آن ها عبور می کند.
این جریان معمولا باعث شلیک مستقیم سلول های عصبی نمی شود بلکه می تواند میزان تحریک پذیری شبکه های مغزی را برای مدتی تغییر دهد. جهت و شدت این تغییر به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- محل قرارگیری آند و کاتد
- شدت جریان
- مدت تحریک
- تعداد و فاصله جلسات
- سن و ساختار مغز فرد
- داروهای مصرفی
- فعالیتی که فرد هنگام تحریک انجام می دهد
به همین دلیل نمی توان یک چینش الکترود یا برنامه درمانی یکسان را برای تمام مبتلایان به ADHD مناسب دانست.
مطالب مرتبط:
تفاوت دستگاه نوروفیدبک با دستگاه تحریک الکتریکی مغز (tDCS)
درمان ADHD با tDCS (تحریک الکتریکی مغز) چگونه است؟
در روش tDCS، جریان الکتریکی بسیار خفیفی از طریق الکترود های قرارگرفته روی سر به نواحی مشخصی از مغز منتقل می شود. این تحریک معمولا بخش هایی از قشر پیش پیشانی را هدف قرار می دهد. این نواحی در مهارت هایی مانند حفظ توجه، تصمیم گیری، کنترل تکانه، حافظه کاری و برنامه ریزی نقش دارند و می تواند نحوه فعالیت سلول های عصبی را تحت تأثیر قرار دهد.
برخی پژوهش ها نشان داده اند که tDCS ممکن است به تقویت حافظه کاری و کاهش رفتارهای تکانشی کمک کند اما تاثیر آن بر سرعت واکنش افراد هنوز به طور قطعی ثابت نشده است. این روش می تواند در کنار روان درمانی، مشاوره و سایر درمان های تایید شده برای کاهش علائم ADHD استفاده شود، اما نباید جایگزین درمان های اصلی شود. انجام tDCS نیز باید تنها با تشخیص و نظارت روان پزشک یا متخصص مربوطه صورت گیرد.
تاثیر تحریک الکتریکی مغز بر علائم بیش فعالی
تحریک الکتریکی مغز یا tDCS ممکن است در کاهش برخی از علائم ADHD موثر باشد. مهم ترین نتایج گزارش شده عبارت اند از:
- کمک به کاهش بی توجهی و مشکلات تمرکز
- تاثیر محدود جلسات کوتاه مدت بر کنترل رفتارهای تکانشی
- بهبود بیشتر توجه در صورت انجام روزانه جلسات طی چند هفته
- اثربخشی احتمالی بیشتر با تحریک بخش راست قشر پیش پیشانی
- کاهش بی توجهی و مشکلات عملکردی پس از چند جلسه درمان
- ادامه داشتن بهبود علائم در برخی افراد، حتی پس از پایان جلسات
- کاهش کوتاه مدت شدت کلی علائم ADHD و تکانشگری
- نا مشخص بودن تاثیر فوری این روش بر بیش فعالی
با وجود این نتایج، اثربخشی tDCS برای همه افراد یکسان نیست و برای مشخص شدن تاثیرات دقیق آن به تحقیقات بیشتری نیاز است.
tDCS برای کودکان و نوجوانان مبتلا به ADHD
نتایج پژوهش ها درباره استفاده از tDCS برای کودکان و نوجوانان هنوز قطعی نیست و ممکن است نتایج متفاوتی داشته باشد. بعضی مطالعات نشان داده اند که این روش ممکن است تا حدی به بهبود تمرکز و کنترل رفتار کمک کند اما در برخی تحقیقات تغییر قابل توجهی در علائم بیش فعالی دیده نشده است.
از آنجا که مغز کودکان هنوز در حال رشد است، استفاده از tDCS باید با احتیاط و فقط زیر نظر روان پزشک کودک یا متخصص مربوطه انجام شود. همچنین والدین باید پیش از شروع درمان، اطلاعات کامل درباره فواید و عوارض احتمالی آن دریافت کنند.
برای کودکان کم سن معمولا روش هایی مانند رفتاردرمانی و آموزش والدین در اولویت قرار دارند. در سنین بالاتر نیز حمایت مدرسه، رفتاردرمانی و در صورت نیاز دارو از درمان های اصلی محسوب می شوند. بنابراین tDCS نباید جایگزین این روش ها شود و بیشتر می تواند بهعنوان یک درمان کمکی بررسی شود.
تحریک الکتریکی مغز برای بزرگسالان مبتلا به ADHD
در بزرگسالان، tDCS بیشتر برای کمک به افزایش تمرکز، بهبود برنامه ریزی و کنترل رفتارهای ناگهانی بررسی شده است. در بعضی پژوهش ها، افرادی که چند هفته از این روش استفاده کرده اند، کاهش بی توجهی را گزارش کرده اند اما نتیجه برای همه یکسان نبوده و هنوز نمی توان اثربخشی آن را قطعی دانست.
عواملی مانند اضطراب، افسردگی، خواب ناکافی، مصرف بعضی داروها و فشارهای کاری نیز می توانند باعث کاهش تمرکز شوند. به همین دلیل، پیش از شروع tDCS باید مشخص شود که مشکل تمرکز واقعا به ADHD مربوط است و علت دیگری ندارد.
آیا tDCS می تواند جایگزین دارو شود؟
در شرایط فعلی، شواهد کافی برای اثبات برتری tDCS بر داروهای ADHD وجود ندارد. دارو درمانی، رفتاردرمانی و مداخلات آموزشی در دستورالعمل های معتبر جایگاه مشخص تری دارند اما tDCS هنوز به عنوان درمان مستقل ADHD توصیه نمی شود.
کاهش یا قطع دارو برای شروع tDCS نیز نباید خودسرانه انجام شود. تغییر دارو می تواند هم علائم فرد را تشدید کند و هم ارزیابی نتیجه تحریک مغزی را دشوار سازد.
در جلسه tDCS چه اتفاقی می افتد؟
پیش از شروع درمان، متخصص باید سابقه پزشکی، داروهای مصرفی، مشکلات پوستی، سابقه تشنج و وجود وسایل فلزی یا الکترونیکی کاشته شده در بدن را بررسی کند. سپس محل الکترود ها براساس پروتکل انتخاب می شود. فرد هنگام عبور جریان ممکن است در چند دقیقه اول احساس گزگز، خارش، گرمی یا سوزش خفیف داشته باشد. پس از پایان جلسه نیز معمولا می تواند به فعالیت های روزمره بازگردد.
tDCS نباید درد شدید ایجاد کند. ایجاد سوزش قابل توجه، درد، تغییر پوستی شدید، سرگیجه مداوم یا علائم غیرمعمول باید بلافاصله به درمانگر گزارش شود.
تعداد جلسات tDCS برای بیش فعالی (ADHD) چقدر است؟
برای ADHD هنوز تعداد جلسات استاندارد و مورد تاییدی وجود ندارد. تعداد جلسات عموما برا اساس موارد زیر تعیین می شود:
- سن فرد
- شدت و نوع علائم
- هدف درمان
- داروهای هم زمان
- عوارض احتمالی
- پاسخ به جلسات ابتدایی
- پروتکل علمی مورد استفاده کلینیک
بنابراین برنامه های بسیار متفاوتی از یک جلسه تا دوره های چند هفته ای، استفاده شده است.
جلسات کوتاه مدت
برای بعضی اهداف مانند افزایش تمرکز یا بهبود خلق وخو ممکن است پس از چند جلسه تغییرات اولیه دیده شود. در بسیاری از موارد، دوره ای شامل 10 تا 15 جلسه که طی چند هفته انجام می شود در نظر گرفته می شود.
جلسات میان مدت و بلند مدت
برای مشکلات طولانی مدت یا پیچیده تر مانند افسردگی مقاوم، اضطراب، درد مزمن یا برخی بیماری های عصبی ممکن است جلسات بیشتری لازم باشد. در این شرایط، دوره درمان می تواند شامل 20 تا 30 جلسه یا بیشتر باشد و طی چند هفته یا چند ماه ادامه پیدا کند.
چه کسانی پیش از tDCS به ارزیابی دقیق تری نیاز دارند؟
وجود هرکدام از موارد زیر باید پیش از درمان از طریق این روش به پزشک یا درمانگر اطلاع داده شود:
- سابقه صرع یا تشنج
- باتری قلب یا وسیله الکترونیکی کاشته شده
- کاشت حلزون گوش
- صفحات یا اجسام فلزی در ناحیه سر
- جراحی مغز یا آسیب جدی سر
- زخم، عفونت، التهاب یا بیماری پوستی در محل الکترود ها
- بیماری های جدی عصبی
- بارداری
- مصرف داروهایی که بر تحریک پذیری مغز اثر می گذارند
وجود این شرایط همیشه به معنای منع قطعی نیست اما ممکن است نیازمند بررسی تخصصی، تغییر پروتکل یا انتخاب روش دیگری باشد.
عوارض احتمالی tDCS چیست؟
tDCS معمولا قابل تحمل بوده و عوارض گزارش شده از آن بیشتر خفیف و کوتاه مدت بوده اند. شایع ترین موارد عبارت اند از:
- خارش یا گزگز زیر الکترودها
- قرمزی پوست
- احساس گرمی یا سوزش خفیف
- ناراحتی پوست سر
- سردرد خفیف
- خستگی یا خواب آلودگی
- سرگیجه خفیف
استفاده خودسرانه از دستگاه های خانگی، جابه جاکردن الکترود ها یا افزایش شدت و مدت تحریک میتواند خطر عوارض را بیشتر کند.
مزایا و محدودیت های احتمالی درمان ADHD با tDCS
مزایا
- بدون جراحی و تزریق انجام می شود.
- معمولا نیاز به بیهوشی یا بستری ندارد.
- جلسات آن معمولا با اختلال کمی در فعالیت روزانه همراه هستند.
- ممکن است در برخی افراد به عنوان درمان کمکی بررسی شود.
- عوارض رایج آن اغلب خفیف و موقتی اند.
محدودیت ها
- پاسخ افراد قابل پیش بینی نیست.
- پروتکل واحدی برای ADHD وجود ندارد.
- اثر بلند مدت آن هنوز مشخص نیست.
- نتایج برخی مطالعات مثبت و برخی منفی بوده است.
- جایگزین درمان های استاندارد محسوب نمی شود.
- کیفیت دستگاه و مهارت درمانگر می تواند بر ایمنی و نتیجه اثر بگذارد.
تفاوت tDCS، TMS و نوروفیدبک
| روش | نحوه عملکرد | وضعیت در ADHD |
| tDCS | عبور جریان مستقیم و ضعیف از الکترود های روی سر | بیشتر پژوهشی یا کمکی؛ اثربخشی کلی هنوز قطعی نیست |
| TMS | ایجاد میدان مغناطیسی برای تحریک نواحی مغز | نتایج امیدوارکننده ای گزارش شده، اما هنوز درمان رایج و خط اول ADHD نیست |
| نوروفیدبک | آموزش تنظیم فعالیت مغز با استفاده از بازخورد EEG یا روش های مشابه | شواهد و تحلیل های جدید استفاده از آن را به عنوان درمان مستقل تایید نکردهاند |
هزینه درمان بیش فعالی با tDCS
هزینه درمان بیش فعالی با tDCS به عواملی مانند تعداد جلسات موردنیاز، شدت علائم، برنامه درمانی متخصص، تجهیزات مورد استفاده و خدمات جانبی مانند ارزیابی اولیه و پیگیری روند درمان بستگی دارد. معمولا تعداد جلسات پس از بررسی شرایط فرد و پاسخ او به درمان تعیین می شود بنابراین هزینه نهایی برای همه افراد یکسان نیست. برای دریافت برآورد دقیق بهتر است ابتدا ارزیابی تخصصی انجام شود و درباره تعداد جلسات، تجربه درمانگر و اینکه tDCS به عنوان درمان کمکی در کنار روش های استاندارد استفاده می شود بنابراین هزینه نهایی برای همه افراد یکسان نیست. برای دریافت برآورد دقیق بهتر است ابتدا ارزیابی تخصصی انجام شود و درباره تعداد جلسات، تجربه درمانگر و اینکه tDCS بهعنوان درمان کمکی در کنار روش های استاندارد استفاده میشود، اطلاعات کامل دریافت کنید.
